Đầu tháng 9/2026. Một ngày như mọi ngày?
Buổi sáng mùa thu nắng ấm. Tôi ngồi trước cái laptop mở trước mặt, theo thói quen đọc lướt qua tất cả các tin tức thư từ nhận được trong đêm hôm trước, đại loại như là:
*Những tường thuật, bình phẩm, thông báo… về Donald Trump từ mạ lỵ đến tâng bốc mà chẳng sao. Những vụ kiện tụng dính dấp đến ông ta kéo dài từ các tòa địa phương đến tối cao pháp viện với hàng đàn luật sư, bồi thẩm đoàn đẩy qua đẩy lại hết tiểu bang đến liên bang chẳng có gì được thi hành với đủ lý cớ. và nay vẫn trở thành lãnh đạo đệ nhất cường quốc thế giới.
*Những lời qua tiếng lại trên mạng giang hồ điện tử - để chứng tỏ mình trên cơ - giữa đám hậu duệ của bên thua cuộc cũng như thắng cuộc về những danh từ cách mạng tháng 8, về chào mừng quốc khánh mồng 2 tháng 9, về cướp chính quyền, về thế chính thống của đế quốc Việt nam với vua Bảo Đại (bù nhìn) không có sức nên sẵn sàng để bị đớp, và những trao đổi về tuổi già làm sao hưởng đời … làm tôi chợt thấy mình đã qua lâu rồi cái giai đoạn phải biết mũ ni che tai theo lối phân chia cuộc đời của Khổng Tử (1), mà còn để mất thêm thì giờ cho những chuyện tầm phào thì thật chẳng giống ai.
Quả thế, ngồi trước bàn viết nếu nhìn qua cái cửa số phía đông - bên tay phải, mở xuống cái sân nhỏ lát xi măng giới hạn về phía nam bởi cây lê hoa trắng sai quả mà những con sóc thi nhau vừa ăn vừa bỏ không kịp phá hết, về phía bắc bởi cây đào non tuổi hơn trĩu quả ngả rạp xuống đất làm đứa con trai tôi phải dùng mấy thanh gỗ 2’’x 4’’ chống cho khỏi gẫy. Gần cây đào là một cụm cúc nở vàng mùa thu. Trên cái khuỷnh sân nhỏ xi măng dẫn ra cổng sau nhà đó tôi hay rắc một ít cơm nguội vào những khi nắng ráo để dụ lũ chim sẻ từ đâu đó bay tới - mà lúc đông nhất đếm được 15 con nhẩy qua nhẩy lại nhặt ăn từng hạt và chọc ghẹo nhau. Thảng hoặc có một vũng nước đọng lại sau cơn mưa lớn nhiều giờ khi gặp điều kiện ánh sáng thuận lợi có thể phản chiếu cho thấy một khoảng trời xanh mây trắng thơ mộng. Cho tới nay sau mấy chục năm ở ngôi nhà này chưa bao giờ tôi thấy những cảnh như thế này mà khám phá ra một điều hiển nhiên, là có tìm thì có thấy. Tất cả những thứ này khiến tôi mỗi năm 4 mùa đều có điền kiện để tưởng tượng ra mà hưởng cái thú trong 4 câu thơ cổ chép trên một cái quạt giấy trắng kèm theo mấy cái hình thủy mạc đơn sơ của ông bạn thân phụ tôi: Xuân du phương thảo địa, Hạ thưởng lục hà trì, Thu ẩm hoàng hoa tửu, Đông ngâm bạch tuyết thi (mùa xuân đi chơi cỏ xanh non, mùa hạ ngắm ao hoa xúng xanh, mùa thu uống rượu cúc, mùa đông ngâm thơ tuyết trắng).
Xin mở ngoặc nói ở đây, để cho thấy những xu hướng xã hội chính trị quần chúng Việt Nam đa dạng đa diện, phi Cộng sản trong những vùng Pháp kiểm soát những năm 1947-1954 chứ không như Việt cộng dán nhãn “Việt gian theo Tây” và về sau này xấc láo gọi xách mé là “ngụy” và tưởng thế là hay - rằng ộng này là một đồng chí thân cận với Lý Đông A đảng trưởng Đại Việt Duy Dân. Khi đảng này bị Việt Minh vây đánh tiêu diệt năm 1947 (để giành độc quyền thống trị theo bản luận cương của Lenin như chính Hồ chí Minh viết ra năm 1921 trong giai đoạn thất cơ lơ vận sống ở Paris) ông này ở mật khu Nga Sơn Thanh Hóa thì lạc khỏi nhóm Lý đông A, trôi giạt dần ra Hà nội rồi được giới thiệu đến tá túc với gia đình tôi lúc đó ở phố Tô Hiến Thành(Wiélé). Sau một thời gian khoảng trên 1 năm, ông bị đau bệnh nặng, đưa vào nhà thương Bạch Mai vài hôm thì mất. Ông nội tôi dùng một khúc gỗ lim cưa cắt làm bia, khắc tên là Bùi Tiên Tiến tức Nguyễn thế Vinh.
Trong cái khuỷnh thanh thản sống với ký ức đó, tin Bác Sĩ Hà Ngọc Thuần từ trần đến với tôi từ một đồng nghiệp - Bác Sĩ Ngô Thế Vinh bằng một cái email ngắn ngủi. Thư còn nói anh Thuần là bạn thân của hai anh em tôi (Trần Xuân Dũng và tôi). Đồng thời gợi ý tôi viết vài giòng và xin tôi một cái ảnh anh Thuần. Tôi không có ảnh nhưng có một cái khác. Cái khác này anh Thuần đã tặng tôi hôm tôi sang ở Melbourne Úc châu 10 ngày khi Dũng mất cách đây 3 năm. Tôi đã ý thức lúc đó rằng có lẽ đó là chuyến cuối cùng của tôi sang Úc với tổng số đường dài từ thành phố gió(windy city) Chicago bên bờ hồ Michigan trong nhóm Ngũ đại hồ miền Trung Tây Hoa kỳ trên dưới một ngày bay. Thân già ngồi vé-máy-bay-hạng-tiết-kiệm-tối-đa (basic economic) khó mà chịu nổi sự ê càng xẩy đến: đau lưng nhức chân. Cho nên đã bỏ hai ngày bay lên Brisbane gặp thân hữu xa gần và bạn bè đồng nghiệp như Bác Sĩ Đặng vũ Thúy Doan, Bùi Trọng Cường (ít lâu sau thì mất), và Hà Ngọc Thuần mới ra đi…. Lúc đó anh Thuần đã có vẻ yếu và chậm chạp trông thấy. Tôi chỉ đơn giản nghĩ là vì tuổi già. Anh Thuần đưa cho tôi một tặng phẩm và nói nhỏ vài câu mà đôi tai già nghễnh ngãng của tôi nghe không rõ. Đó là bài thơ chữ Hán Nam Quốc Sơn Hà của đại danh tướng Lý Thường Kiệt đời Lý, với kỳ tích bắc phá quân Tầu (nhà Tống), nam bình giặc Chiêm Thành mà anh Thuần chép lại bằng lối chữ thảo. Tôi đã ôm về, thấp thỏm suốt chuyến bay lo lắng mặt kính bị vỡ, hay khung ảnh thiếp vàng trạm lá nguyệt quế (laurier) bị trầy trụa khi có người nặng tay sắp xếp đồ đạc cứng nặng trong hộc hành lý. Chụp lại gửi cho anh NTV kèm với thư này hôm nay xem cho biết. Và hiểu tâm sự người bạn thân của anh em tôi, Hà Ngọc Thuần, muốn nhắn gửi. Nói cho rõ, tôi chỉ có một bạn thân ở cấp trung học phổ thông Chu Văn An mới liên lạc được gần đây. Không có bạn thân nào từ khi lên đại học, vì tôi vốn quả giao. Nhưng những bạn thân của Dũng em tôi (con số chỉ vài ba) mà Thuần là một thì cũng là thân của tôi, vì tôi coi như người trong gia đình.
Nam quốc sơn hà Nam đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.
Đại loại dịch ý ra chữ nôm là:
Sông núi nước Nam, vua nước Nam ở,
Phân chia vị trí rõ ràng đã ghi trong sách trời.
Cớ sao các ngươi ngỗ ngược đến xâm phạm,
Chúng bay rồi xem, sẽ chuốc lấy thất bại tan tành.
Theo tôi một chiếc ảnh cho thấy ngoại hình thể chất kể là đẹp nhất nhưng có thể không tự nhiên, do làm dáng làm vẻ lúc chụp. Còn một bài viết trải ra trên giấy phản ảnh trọn vẹn hơn tâm thức con người qua nét chữ và nội dung. Anh Vinh chắc cũng đồng ý và hẳn sẽ hài lòng.
Cũng ngạc nhiên vì nghe anh NTV làm tổng thư ký và chủ bút báo Tình Thương. Bởi vì tờ nguyệt san của sinh viên y khoa này ra đời là do tôi khởi động ở giảng đường M1 trường Y khoa đường Trần Quý Cáp trong không khí hưng phấn sau vụ lật đổ tổng thống Ngô đình Diệm (lúc đó được gọi là Cách mạng 1 tháng 11/1963). Sinh viên tham dự là do em tôi Trần xuân Dũng đang học năm thứ năm y khoa cùng với Hà ngọc Thuần là bạn thân từ hồi đệ ngũ trường Nguyễn Trãi Hà nội triệu tập vì lúc đó tôi đã ra trường. Cử tọa này tuyệt đại đa số là năm thứ ba y khoa, các lớp dưới thì học mờ người không có thì giờ mở mắt vì nếu thi 4 kỳ mà trượt là văng ra khỏi trường. Tôi nhớ không thấy có anh Ngô Thế Vinh. Khi tìm hỏi để viết bài này mới biết NTV ở lớp nhỏ hơn, không ở trong không khí cách mạng 1 tháng 11/1963. Anh phụ trách tờ Tình Thương khoảng năm 1968 khi tình hình đất nước có nhiều sôi động và tâm thức con người phức tạp nên tờ Tình thương không tồn tại bao lâu sau đó nữa.
**
Đề nghị tên cho tờ báo tôi đưa ra ban đầu là Thông Xanh, cảm hứng từ đôi câu đối Hán Việt cổ xưa ý nghĩa tuyệt đẹp (đối với một thanh niên mới lớn là tôi): “Hàn khí tri tùng tiết / Lâm phong thức trúc can”, tạm diễn nghĩa là “Có khí lạnh mới biết cái tiết (hàm ý sức mạnh) của cây thông, Có gió rừng mới thấy gan (hàm ý sự gan lỳ dẻo dai) của cây trúc. Hay là “giữa trời vách đá cheo leo, ai mà chịu rét thì trèo với thông”. Tiếc rằng đám sinh viên chỉ nghĩ đến cái nghề chữa bệnh lấy tiền đúng mức - nghĩa là hành nghề theo những khuyến cáo của Hippocrate, được vẽ ra cụ thể qua nhân vật Angus Duer trong cuốn tiểu thuyết Dr Arrowsmith của Sinclair Lewis. Cũng nói thêm rằng năm 1970 khi tôi du học Chicago Hoa kỳ có đọc được một khuyến cáo (không nhớ nguyên văn) trong một tạp chí nhỏ y khoa cho sinh viên mới nhập học rằng y khoa là một thương nghiệp (business). Khuyến cáo này đã được thi hành trong thực tế. Bởi thế thống kê cho thấy chi phí cho ngành chăm sóc sức khỏe quần chúng ở Hoa kỳ cao hạng nhất thế giới nhưng kết quả thì ở dưới thấp, thua nhiều nước có chi phí y tế ít hơn.
Phải thú nhận rằng tôi đứng ra thúc đẩy sinh viên Y khoa thành lập tờ nguyệt san Thông Xanh mặc dầu là đã ra trường và học xong lớp huấn luyện quân sự một tháng ở trung tâm huấn luyện Quang Trung cho các bác sĩ trưng tập dân y, đeo lon trung úy chờ ngày đi nhận nhiệm sở ở Kontum, là vì nhiệt tình của một kẻ hăng say mới vào đời muốn duy trì tinh thần tranh đấu dài ngày cho gia đình sinh viên y khoa. Khác với sự làm đặc san của các trường khác là chuyện nhất thời để thỏa mãn nhu cầu viết lách cá nhân. Tôi nói gia đình vì đã thâm cảm những lời mở đầu bài cơ thể học thứ nhất của vị giáo sư tài danh Nguyễn Hữu mà tôi kính mến. Ông nói khi đã vào trường y khoa thì như trong một gia đình. Người đi trước là anh người đi sau là em nâng đỡ hướng dẫn nhau…
Nhiệt tình đã bùng lên vì bị kích thích bởi những luận cứ báo chí ngoại quốc - và truyền thông VN a tòng theo đó, loan đi rằng ông Ngô đình Diệm gia đình trị và tham nhũng thối nát, bà Ngô đình Nhu lộng quyền và đồi trụy, trấn áp Phật giáo. Bằng cớ trước mắt là thượng tọa Thích quảng Đức mà tôi cũng như quần chúng đa số chẳng biết là ai được xe hơi chở tới cho ngồi bất động giữa đường Thái lập Thành chỗ gần tòa đại sứ Cao mên. Rồi có người đến châm lửa vào áo vàng ướt đẫm săng bùng cháy. Truyền thông gọi là Sư “tự thiêu” phản đối đàn áp Phật giáo. Còn bà Nhu lúc đó đang công du ở Mỹ hồ đồ khinh miệt gọi chuyện đó là một vụ "barbecue". Mặt khác cũng hy vọng chuyện sinh viên ồn ào ủng hộ đảo chính sẽ có hệ quả (nhỏ thôi) là khiến giáo sư Trần đình Đệ giám đốc trường Nữ Hộ Sinh Quốc Gia kiêm Bộ Trưởng Y Tế bớt tác phong quan liêu khó chịu: Trong buổi khám bệnh hàng tuần thì ông khệnh khạng đi trước, vây quanh bởi mấy nữ hộ sinh cao cấp huấn luyện viên thân cận, rồi mới đến các bác sĩ phụ tá và nội trú với sinh viên. Không ngờ là chuyện hy vọng mơ hồ đó đã xẩy ra đúng như thế. Sau cuộc đảo chính giáo sư Đệ ngoài chuyện mất chức bộ trưởng là vì dính đến chính trị còn bị văng ra khỏi ban giảng huấn trường Y khoa sang tận Phi châu trú ngụ nhiều năm rồi mới âm thầm trở lại sống ở vùng Virginia/Maryland Hoa kỳ nơi nhiều người Việt trung lưu khá giả và các quan chức VNCH sau tháng 4/1975 cư ngụ, cho đến khi từ trần. Tôi chỉ còn biết chép miệng “đời có số”. Nhưng cũng thấm thía rằng còn có yếu tố nhân quả, với duyên: Trường Y Khoa không chỉ có một giáo sư Trần đình Đệ tham chính mà còn có các giáo sư khác làm bộ trưởng mà chẳng hề hấn gì trong những vụ đổi thay to lớn tương tự như 1 tháng 11/1963
**
Đúng ngày 1 tháng 11/1963 là ngày chấm dứt khóa học 1 tháng quân sự cho các bác sĩ dân y trưng tập trong đó có tôi ở Trung Tâm Huấn Luyện Quang Trung mà Chỉ Huy Trưởng là Tướng Mai Hữu Xuân. Trung tâm mở một tiệc trà khoản đãi các học viên, có Tướng Xuân tới tham dự lúc khoảng 11 giờ trưa. Sau ít phút, Tướng Xuân từ biệt. Đang cùng các bạn đồng nghiệp ăn bữa trưa cuối cùng của trung tâm dọn ra trước khi xuất trại thì tôi nghe thấy những tiếng súng nổ bất thường ở phía Sài gòn của cuộc Đảo Chánh (thứ hai) thành công lật đổ chế độ Đệ Nhất Cộng hòa đã dầy công 9 năm xây dựng được một Miền Nam ổn định thịnh vượng xóa bỏ mọi vết tích của thời Nam Kỳ Tự Trị thuộc Pháp.
Chứng kiến cuộc chấm dứt một chế độ 9 năm đã xây dựng nên một miền Nam ổn định bất giác tôi không khỏi nghĩ đến những ngày đầu ở tuổi đủ lớn khôn (18 tuổi) để nhớ rõ giai đoạn chông chênh chuyển tiếp từ vô cùng xáo trộn mọi loại đến yên bình thật sự của Miền Nam. Tôi đã lần đầu tiên được đi máy bay quân sự DC3 chở gia đình lực lượng Bảo An nho nhỏ độc nhất ủng hộ Thủ Tướng Diệm, từ phi trường Gia Lâm trời còn mờ tối một ngày hạ tuần tháng 7/1954. Phong phanh mặc áo sơ mi với quần short. Khi máy bay lên cao phải chịu lạnh hơn 4 tiếng đồng hồ trên trời để sau cùng đáp xuống phi trường Tân Sơn Nhứt ấm áp như chưa từng thấy và được đưa tới một chỗ tạm trú ở Bình Đông, Miền Nam. Ngày tết đầu tiên khi tình hình Sài gòn Chợ Lớn thực sự ổn định khoảng 1955-1956, nhà sản xuất phim ảnh Mỹ Joseph Leo Mankiewicz đã đến Sài gòn, dùng công trường trước chợ Bến Thành làm hậu cảnh quay phim. Hai anh em, là Trần xuân Dũng và tôi đã đến xem để biết các tài tử nam nữ đóng phim như thế nào. Thất vọng, vì chỉ thấy máy quay phim và đèn rọi sáng choang. Trong cơn thất vọng đó thì hai ông Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu cũng đi xem chợ Bến Thành ngày tết, trong đám đông tình cờ đến ngay cạnh anh em tôi, chẳng thấy có hộ vệ súng ống gì cả. Từ bấy đến nay ở nước Mỹ phồn thịnh tự do tổng cộng trước sau hơn nửa thế kỷ, chưa bao giờ tôi có được ấn tượng yên bình thoải mái như thế. Nhưng quy luật trời đất vốn hữu hình thì hữu hoại: Sau cuộc đảo chính 1 tháng 11/1963 tôi đã nhìn thấy hình hai ông Diệm và Nhu nằm chết trên vũng máu trong chiếc xe M113 ngày 2 tháng 11/1963.
Về cái kết thúc bi thảm này, nhiều năm sau đã có những diễn giải khác nhau từ mọi phía, kể cả từ phía kẻ chủ chốt là Mỹ, với đại sứ Henry Cabot Lodge Jr. Sang tới Việt Nam Lodge Jr. lập tức diễn tuồng đội khăn đóng mặc áo dài đi thăm dân các tỉnh mua lòng dân chúng. Bên cạnh đó là những sự kiện không mấy ai để ý trong đám tướng tá khác. Như Thiếu Tá Dương Hiếu Nghĩa trong chi đội xe M113 đi bắt hai ông Diệm và Nhu dưới sự điều động của Tướng Mai Hữu Xuân, sau này sang Mỹ cư trú ở một tiểu bang nhỏ vắng vẻ, yên lặng xuất gia đi tu…
Đến đây thì tôi bật nhớ lại hồi học Chu Văn An Hà nội câu nói của giáo sư Nguyễn Ngọc Cư dậy Việt văn và triết (cụ có cái cục u to sau gáy gần bằng quả cam nên bọn học trò gọi là cụ Cư bướu): Người là chó sói cho người (l’homme, c’est le loup de l’homme).
Trần Xuân Ninh (ngày 29 tháng 9/2026)
(1)Theo Khổng Tử trong sách Luận Ngữ, cuộc đời con người được chia thành 6 giai đoạn phát triển gắn liền với sự trưởng thành:
15 tuổi (Thập hữu ngũ nhi chí vu học): Để hết tâm trí vào việc học tập, xác định chí hướng và tu dưỡng bản thân.
30 tuổi (Tam thập nhi lập): Vững vàng, tự lập và có chỗ đứng trong xã hội.
40 tuổi (Tứ thập nhi bất hoặc): Trí tuệ mở mang, thấu hiểu sự đời và không còn hoài nghi, mê hoặc trước mọi việc.
50 tuổi (Ngũ thập tri thiên mệnh): Hiểu rõ quy luật của tự nhiên và mệnh trời, biết rõ sứ mệnh của mình trong cuộc đời.
60 tuổi (Lục thập nhi nhĩ thuận): Nghe hiểu mọi chuyện, phán đoán sự việc thông suốt, lòng êm ái và không còn thấy khó chịu hay bực mình trước những lời trái tai.
70 tuổi (Thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ): Đạt đến cảnh giới tự do tâm tính, làm theo mong muốn của bản thân nhưng vẫn tự giác hòa hợp và không vượt quá khuôn phép đạo lý.
**++**
Đúng ngày đảo chánh là ngày tôi vừa cùng các bác sĩ dân y đồng khóa học xong một tháng quân sự ở Tung Tâm Huấn Luyện Quang Trung. Bế mạc huấn luyện là 11 giờ sáng 1 tháng 11/1963 có một tiệc trà mà ông Tướng Mai Hữu Xuân chỉ huy trưởng trung tâm tới dự. Sau khi ông Xuân ra đi, lúc chúng tôi bắt đầu bữa ăn cơm trưa cuối cùng của khóa huấn luyện thì thấy có tiếng súng nổ phía Sàigon. Thế là cuộc đảo chánh (thứ hai) lật đổ ông Diệm mà dư luận lúc đó gọi là cuộc cách mạng 1 tháng 11 xẩy ra thành công chấm dứt chế độ đệ nhất VNCH sau 9 năm yên bình ổn định và miền Nam phát triển xóa hẳn những dấu tích một Sài gòn thuộc Pháp. Điều trớ trêu là tôi (tuy bị động, như ếch bị bỏ rọ) ở trong đơn vị của vị tướng quan trọng lúc xẩy ra đảo chính!
**++**
